Жүсіп Баласағұн мәлімет: «Құтты білік» еңбегіндегі саяси-философиялық ойлар

Түркі әлемінің аса көрнекті ойшылы, ғалым, ақын әрі мемлекет қайраткері Жүсіп Баласағұн — түркі әдебиеті мен философиясында өшпес із қалдырған тұлға. Оның басты еңбегі — «Құтты білік» — саяси-философиялық трактат ретінде ерекше құнды. Бұл шығарма тек поэтикалық шығарма ғана емес, сонымен қатар мемлекетті басқару, қоғамның әділетті құрылымы, адамгершілік пен білімнің рөлі жайлы терең пайымдаулармен ерекшеленеді.

«Құтты білік» – билік пен әділеттілік жайлы ілім

Жүсіп Баласағұн «Құтты білікті» 1069–1070 жылдары жазып бітіріп, оны Қараханид мемлекетінің билеушісіне арнады. Еңбектің атауының өзі – «Құт әкелетін білім» деген мағынаны білдіреді. Бұл — билік басындағы адамдар мен халыққа бағытталған тәрбие мен таным жолы.

Шығармада төрт негізгі кейіпкер бар:

• Күнтоғды – әділеттілікті бейнелейді (билеуші);
  
  
• Айтолды – бақыт пен байлықты сипаттайды (уәзір);
  
  
• Өгдүлміш – ақыл мен парасаттың иесі (уәзірдің ұлы);
  
  
• Оғдұрмыш – қанағат пен руханияттың бейнесі (дәруіш).
  
  

Бұл кейіпкерлер арқылы автор қоғамдағы әрбір қағиданың маңызын философиялық тұрғыда көрсетеді. Әділет, ақыл, бақыт және қанағат – бір-бірімен тығыз байланысқан, үйлесім тапқан кезде ғана қоғам дамиды деген ой түйеді.

Саяси құрылым жайлы тұжырымдар

«Құтты білікте» мемлекетті басқарудың тетіктері нақты көрсетілген. Жүсіп Баласағұн билеушінің басты міндеті – әділет орнату, елге қорған болу, ақылмен шешім шығару екенін баса айтады. Ол былай дейді:

«Бекке лайық – ақыл мен әділет,
Еліне қорған болар шын жүрек».

Билеуші тек атақпен емес, халықтың игілігі үшін қызмет ету арқылы ғана құрметке лайық. Мұнда қазіргі заманғы мемлекеттік қызметтің де негізі жатыр – халықтың мұқтажын түсіну, ел басқаруда білім мен парасатқа сүйену.

Философиялық таным және адамгершілік

Жүсіп Баласағұн шығармасында адамның ішкі болмысына, тәрбиесіне ерекше назар аударады. Ақыл, білім, қанағат және кішіпейілділік – адамның кемелденуінің негізі. Ол «адам өзін тану арқылы әлемді таниды» деген идеяны ұсынады.

Атап айтқанда, даналық пен имандылықтың ұштасуы қоғамда бейбітшілік пен тұрақтылыққа алып келеді. Ойшыл адамдардың өмірінің мәні – рухани тазалықта, ар-ұят пен намысты биік қоюда екенін көрсетеді. Бұл ойлар ислам философиясымен, сондай-ақ шығыс перипатетизмінің идеяларымен үндесіп жатады.

Қазіргі қоғам үшін маңызы

«Құтты білік» – тек тарихи ескерткіш емес, қазіргі заман үшін де маңызды саяси-философиялық еңбек. Мемлекеттің дамуы үшін білім, әділет, парасат, қанағат сияқты ұғымдардың өзекті екендігін ойшыл ғасырлар бұрын айтып кеткен. Бүгінгі күнде Қазақстанда жүргізіліп жатқан «Рухани жаңғыру» бағдарламасымен үндес бұл еңбек – ұлттық идеялар мен моральдық құндылықтардың қайнар көзі бола алады.

Жүсіп Баласағұнның «Құтты білік» еңбегі – түркі өркениетінің биік рухани мұрасы. Оның саяси-философиялық тұжырымдары – билік пен қоғам, адам мен мемлекет арасындағы қатынастың үздік моделі. Ғұламаның ойлары ғасырлар өтсе де, өз маңызын жоғалтпай, ұлт санасын оятатын, рухани бағыт беретін асыл қазына ретінде сақталып келеді.