Menu

Қазаншының өз еркі қайдан құлақ шығарса.

Толығы: 

Қазаншының еркі бар,

Қайдан құлақ шығарса.

Тәңірінің еркі бар,

Тастан бұлақ шығарса.

Бір қарын майды бір құмалақ шірітеді

Толығы:

Жалғыз түскен құмалақ,

Бір қарын майды шірітеді.

Нәсілінде болса жамандық,

Ағайынды ірітеді.

Біз шынында мақалдардың жартысын ғана айтып жүрміз. Бұл туралы тіл зерттеуші ғалымдардың зерттеулерінен білуге болады. Ал, біз мұны сирек кітаптарды парақтап отырып онан ары тереңірек түсіндік. Бүгінгі таңда ұлы Абайдың әр өлең жолдары мақал-мәтелге айналып кеткені сияқты, қазіргі қолданыстағы мақал-мәтелдер де бір кезде әлдебір сөз сүлейлерінің айтқан төрт тармағы толық өлеңдері иә кемелді қанатты сөздері болуы мүмкін. Немесе бір тарихи оқиғаны бейнелейтін тұрақты тіркестер кейін келе қырланып, өңделіп, бүгінгі бізге мақал күйінде жеткен. Біздің бүгінгі жазбамызға түрткі болған жәдігер – Мейрам Ысқақұлы деген кісінің 1914 жылы Қазандағы Кәримовтар баспаханасынан шығарған «Қазақ мақалдары» атты 40 беттен тұратын шағын кітабы.

Кітапты оқып тырып, бұған дейін халықтық жырларда, жыраулардың туындыларында кездесетін өлеңдердің тармақтарын халық мақал деңгейіне дейін сіңіріп жібергеніне көзіміз жетті. Асанқайғы, Ақтамберді, Бұқар жыраулардың өлеңдеріндегі «Жар басына қонбаңыз», «Жал-құйрығы қаба деп...», «ағайының жамандап...» деп басталатын жырларының бірнешеуі мақал ретінде берілген.

Орталық ғылыми кітапхананың Сирек кітаптар мен қолжазбалар қорында сақталған шағын ғана кітапша қалай деген күнде де осыдан 106 жыл бұрынғы туған жұртымыздың сөз саптау өнерінен аз да болса хабар береді. Кітапхана қорында осы мақалдарды жинақтаушы Мейрам Ысқақұғлы туралы осы шағын кітабынан басқа деректер кездеспейді. Кітапта мақал жинаушы автор ретінде Ысқақ баласы Мейрам Ырсай деген толық аты-жөні бар жазарман туралы зерттеу жасаған дұрыс. Дегенмен, оқырманға аңдатпа ретінде берген алғысөзіне қарағанда аталған қалам иесінің де өз ортасының озық ойлы азаматтарының бірі болған байқалады.

Мақаланың толық нұсқасын Алты Алаш сайтынан оқи аласыз.

                          

 

Ұлы ақын Абайдың 175 жылдық мерейтойына арналған шаралар жалғасын табуда. Осы орайда 2020 жылдың 20 қазанындаҚазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитеті «Ғылым ордасы» РМК Орталық ғылыми кітапханасы М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтымен бірлесе отырып, ұлы ақын Абай Құнанбайұлының 175 жылдық мерейтойына арналған «Абай шығармашылығы әлемдік әдебиет пен мәдениет аясында» атты Халықаралық ғылыми-теориялық онлайн конференция өткізді. Конференцияға Қазақстан, Өзбекстан, Түркия, Қарашай-Шеркес Республикасы мемлекеттерінің ғалымдары мен ғылыми қызметкерлер және кітапхана саласының мамандары қатысты.

  Кіріспе сөзді «Ғылым ордасы» РМК Орталық ғылыми кітапханасының меңгерушісі Қаймақбаева Қарлығаш Ескендірқызы мен М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты Абайтану және жаңа дәуір әдебиеті бөлімінің меңгерушісі, профессор Қорабай Серікқазы Сыбанбайұлы бастап берді. Ары қарай қатысушылар Ә.Науаи атындағы Өзбек тілі мен әдебиеті университетінің профессоры, филология ғылымының докторы Қазақбай Юлдашевтің, Хажы Байрам Вели университеті Түркітану кафедрасының доценті, доктор Doc.Dr.Cemile Kinaci-дің, Шығыс Қазақстан облыстық Абай атындағы әмбебап кітапханасы директорының орынбасары Аязбаева Гүлмира Мұратқызының, У.Алиев атындағы Қарашай-Черкес мемлекеттік университеті Қарашай және ноғай  филологиясы кафедрасының профессоры, ф.ғ.д. Сүйінова Нәсіпханның, М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының ғылыми қызметкері, ф.ғ.к., доцент  Қыдыр Төрәлі Еділбайұлының,Шығыс Қазақстан облыстық сәулет-этнографиялық және табиғи-ландшафтық музей-қорығы директорының ғылым ісі жөніндегі орынбасары Кашаку Гүлжанның,Құнанбай ұрпағыЫсқақова Нұргүлдің,«Ғылым ордасы» РМК Орталық ғылыми кітапханасы Ғылыми-библиография бөлімінің бастығы Игиликова Сымбат Игиликқызының, «Ғылым ордасы» РМК Орталық ғылыми кітапханасы,Сирек кітаптар, қолжазбалар және ұлттық әдебиет бөлімінің қызметкері Әділет Ахметтіңұлы ақынның шығармалары мен ұлттық мұралары туралы баяндамалары тыңдалды. 

 

 

 

Өткен ғасыр басында ұлттың рухын сілкіндірген осы үш кітап болды. Орталық ғылыми кітапхананың Сирек кітаптар қорында осы қасиетті үш кітаптың да алғашқы басылым нұсқалары бар. Ендеше, біз бүгін қымбатты оқырманға осы үш кітап жөнінде айтамыз!

Көзіңді аш, оян қазақ, көтер басты,

Өткізбей қараңғыда бекер жасты.

Жер кетті, дін нашарлап, хал арам боп,

Қарағым, енді жату жарамас-ты.

Шын мәнінде бүгін біз ұлт көшбасшысы Міржақып Дулатұлының осы жалғыз шумақ өлеңінен басқа білеріміз аз. Әсілінде бұл бір шумақ өлең қайраткер ақынның «Оян қазақ» (1911, Уфа) атты кітабының титулына жазылған аңдатпа ғана еді. Яғни бұл шумақ ақынның ұлттық рухқа толы ұшан-теңіз шығармаларының бір тамшысы ғана. Ал, Міржақып Дулатұлы «Оян қазақты» шығарғаннан кейін ілгерінді-кейінді «Жатпа қазақ», «Тұр қазақ» атты екі кітап шығып, қазақ рухына серпіліс береді. Бұл үш кітап туралы М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының бас ғылыми қызметкері, филология ғылымдарының докторы, профессор Айгүл Ісімақова былай дейді:

«ХХ ғасырдың басында жарық көрген Міржақып Дулатұлының «Оян, қазақ!» (Орынбор, 1909), Байбатыр Ержанұлының «Тұр, қазақ!» (Қазан, 1914) және Әбілқасым Арғынидің «Жатпа, қазақ!» (Ташкент, 1917) кітаптарының жуырда қайта басылып шығуы – елеулі рухани оқиға.

100 жыл бұрын ұйқыда жатқан қазақ рухын тірілтуге тырысқан Міржақып Дулат­ұлының «Оян, қазағының» әсерімен «Тұр, қазақ!», «Жатпа, қазақ!» кітаптарының жазылуы тегін емес еді. Олардың құры­лымы, көтерер тақырыбы мен ішкі мазмұны «Оян, қазақтың» жалғасындай болып қабылданады. Көркемдік деңгейлері түрлі болғанымен, Байбатыр Ержанұлы мен Әбілқасым Арғынидің сөз саптауы, жазу мәнері мен ой орамдарындағы айшықтардың басты концепті бір еді. Ол – қазақтың санасын ояту. Кітаптың кіріспесінде ай­тылғандай, парсы әдебиетінің классигі Жәләләддин Руми «Ұй­қыда жатқан халықты ояту үшін бір адамның ояу болуы жеткілікті» деген екен. Өз заманынан озық туған ұландар елінің қамын жеп, қараңғы зұлматтан жарық нұрға алып шығуды көздеген. Қолдарына қару емес, қалам ұстап, халық­тың санасына сәуле себуге тырысқан. Міржақып, Байбатыр һәм Әбілқасым да надандық шеңгеліндегі жұртын «оян», «тұр», «жатпа» деп ұрандатып, оятуды қалады. Үш ақын да қоғамда қордаланып қалған ел, жер, дін, білім мәселелерін көтерді, жыр жолдарымен жар­қын болашаққа үндеді. Бүгін­гідей жаһандану заманында өзінің ұлттық қайнарлары мен құн­дылықтарына тереңірек үңілген бүгінгі ұрпақтың өткенге қайырылып көз тастауына бұл үш кітаптың да септесетіні анық».

Иә, аталып отырған үш кітап – әр қазақ үшін құнды жадыгер саналады. Оянайық, жатпайық, ойланайық!

Кітаптың түпнұсқасын төмендегі сілтемеден көре аласыз. Ал бұл кітаптардың қазіргі басылымын және М.Дулатұлы сияқты ұлт көшбасшыларының томдарын кітапханаға келіп пайдалана аласыз!

«Жатпа Қазақ»

http://nblib.library.kz/.../Omar%20Argyni.../1.html...

«Тұр Қазақ»

http://nblib.library.kz/.../Erjanov%20Baibatr.../1.html...

       

 

 

 

 

Құрметті оқырмандар назарларыңызға талантты ақын, Орталық ғылыми кітапхана, "Сирек кітаптар, қолжазбалар және ұлттық әдебиет" бөлімінің ғылыми қызметкері Әділет Ахметұлының Халық арнасында Салтанат Ізтілеу ханыммен болған "Шәкәрім мұраларындағы қолжазбалар сыры" атты сұхбатын ұсынамыз.

Сұхбат сілтемесі: https://youtu.be/SyyVPXf34K4

 

Кітапхана – ғасырлар бойы келе жатқан биік парасаттылық пен білімділіктің киелі ордасы. Ол оқырман мен кітап арасындағы алтын көпір. Ал кітап пен кітапхананың тіршілігіне жан беретін, ұлттық құндылықтар мен оқырмандар арасын жалғастырушы кітапханашылар. Олар бүгінде заманға сай күнделікті ақпарат ағынын оқырманға жетелеуші, кітапхананың бай қорын сақтаушы, насихаттаушы, атаулы күндер мен белгілі ақын-жазушылардың, ғалымдардың мерей тойларына арнап тақырыптық көрмелер ұйымдастырушы, оқырманның талап-тілегіне сай кеңес беруші, халық мүлкіне өмір бойы қамқор болып өтетін мамандық иелері. Осы атаулы күнге орай, «Ғылым ордасы» РМК Орталық ғылыми кітапханасының библиографиялық көрсеткіштерінен кітап көрмесі ұйымдастырылды. Көрмеге кітапхананың гранттық жобаларынан шыққан ғылыми еңбектер, «Ұлы тұлғалар» сериясы мен «Қазақстан және әлемдік қауымдастық» сериясы, кітапхана ісінің көрнекті қайраткерлері туралы еңбектер, Қазақстан ғалымдарының биобиблиографиялық көрсеткіштері қойылды.

15 kazan

 

Қазақтың ежелгі дәуір әдеби жауһарларының аса ауқымды бір бөлегі – Алтын орда әдеби мұралары. Солардың ішіндегі ғажайып туынды – «Жұмжұма сұлтан». Күллі түрік жұртына ортақ, тіптен әлемдік деңгейдегі әдеби шығарманың бірі де осы дастан.

Қадірлі оқырман қауымға біз бүгін осы атақты дастанның қазақ арасында таралған екі нұсқасын таныстырамыз.

Хұсам Кәтибтің «Жұмжұма сұлтаны» 1370 жылдары жазылған. Авторы жайында жөнді мағлұмат жоқ. Иранның атақты ақыны Фарид-ад-дин Аттар (1119 жылы туған), Италия Оянушылығының алыбы Данте (1265–1321) осы тақырыпта «Тәңірі комедиясын» жазған. Ал автор Хұсам Кәтиб бұл дастанды өзінен екі ғасыр бұрынғы парсы әдебиетшісі Фарид-ад-дин Аттардың шығармасынан немесе XIV ғасырдағы араб әдебиетшісі әл-Ахшиден нәзиралық жолмен жазған деген пікірлер бар.

Туыстас түркі жұрттарында бұл дастан бірнеше нұсқада жырланады. Қазақ даласында ел арасында көп айтылған. В.В. Радлов 1870 жылы осы дастанды өз кітабына енгізген. Ал Жұмаш Мәулекей 1881 жылдан 1917 жылға дейін бұл дастанды «Қисса Жұмжұма» деген атпен төрт рет Қазанда бастырып шығарған. Біздің қорда сол төрт нұсқа түгел бар.

Радлов бұл дастанның қазақ арасында жоғары құрметке ие екенін айтады. Ал Қазақстанның Орталық ғылыми кітапханасының сирек кітаптар қорында сақталған Радлов және Мәулекей нұсқалары мінеки алдарыңызда. Радлов пен Мәулекей нұсқалары мазмұн жағынан ұқсас, бірақ құрылымдары өзгеше. Аталған шығарманың Хұсам Кәтиб жазған нұсқасы Қазан мен Ленинградта ғана сақталған.

Келесі бір жазбаларымызда біз осы тарихи дастан туралы оқырманға тағы бір шүйіншілі хабар жеткіземіз!

Жоғарыда осындай құнды мұралардың сіз сайтымыздың сілтемесінен көре аласыз! Мысалы, бұл жерде 1917 жылы баспадан шыққан «Қисса Жұмжұма» тұр:

http://nblib.library.kz/.../Iumachikov%20M%20Kissa.../1.html#

Орталық ғылыми кітапхананың Сирек кітаптар, қолжазбалар және ұлттық әдебиет бөлімі дайындады.

   

 

 

Мұнарадай бойы бар,

Кәлласы үлкен түйеден.

Аяқ-қолы шынардай,

Беті қара күйеден.

Қозғалған төбе секілді,

Құлаған тауды сүйеген.

Түйеден үлкен басы бар,

Алпыс бес кез шашы бар.

Дорбасының ішінде

Сексен бес қадақ тасы бар.

Он бір батпан шойынды,

Оң иініне байлады.

Он екі батпан шойынды

Шекемтас қып ойнады. ...

Бұл Асқарбай бай батыр, балуандарын ертіп, Қалмақтың Орман ханына барғанда арыс майданына шыққан қалмақ балуан Бөрібектің бейнесінен үзінді. 

Құрметті оқырман, бүгін сіз Оңтүстікте өткен атақты қиссагер Байшопанұлы Жылқыбайдың "Асқарбай - Сарыбек", "Зияда- Шаһмұрат" атты екі дастанының қолжазбасымен таныс боласыз.

Қолжазбаны жазып, 1956 жылы қорға тапсырған Амантайұлы Қысыраубек. Келтірілген екі дастан да бүгінге дейін кітап болып шыққан шығармалар арасында көп кездесе бермейді. Аталған қолжазба сонысымен де құнды болып отыр. Қаратаудың атақты жыршысы Нысанбайұлы Нұрәлі ақынға өнер жағынан ұстаз болған Жылқыбай ақынның тарихи жырларынан бірнеше қолжазба сақтаулы. Ақынның мұраларын жинаушының жазуы көркем, жырлардың бас-аяғы толық әрі жырдың тұтас тұлғасында қазақтың көне сөздері, діни терминдер, аймақтық тіл ерекшеліктері сақталған. Шығарма осы қасиеттерімен руханиятымызда өте құнды болып отыр.

Осылай деп айтқан соң,

Ақ мылтықты қолға алды.

Аққұс сынды тұлпарды

Атайын деп оңланды.

Мылтыққа білте басады,

Бөрікөз судай тасады.

Аққұс аттай тұлпардың

Қанын жерге шашады.

Қой боғындай қорғасын,

Ажал болып жабысты.

Аққұс атты өлтірді,

Жібермеді намысты. ...

Асқарбай байдың атақты тұлпарын қалмақтар қызғаныштан өлтірген сәтін осылай суреттесе, Асқарбайдың ұлы Сарыбек дүниеге келгеннен кейінгі бейнесін былай сомдайды:

Бір жасына келгенде,

Біл тасындай жайнады.

Екі жасқа келгенде,

Ер қаруын сайлады.

Үш жасына келгенде,

Ұшқан құстай ойнады.

Төрт жасына келгенде,

Төрге билік айлады.

Бес жасына келгенде,

Беліне қылыш байлады.

Сарыбек келді алтыға,

Таулар күйіп, тас жанар,

Сарыбектің зарпына...

Орталық ғылыми кітапхананың Сирек кітаптар, қолжазбалар және ұлттық әдебиет бөлімі ұсынады.

   

 

Аса қызықты тағы бір мәлімет: «Қара ноғай, Сары ноғай қоныстан ауғанда Қазтуғанның айтқаны» деп аталатын қолжазбада, Қазтуған, Асанқайғы, Ер Абат, Шерқұтты би (текстте хан деп айтылады) арасындағы сөз тартыс тікелей осы ұлы тұлғалар аузынан беріледі. Және бұл жыр осыған дейінгі басылым көрген тарихи жырларда кездесе бермейді. Ғалым Сәлімұлы қолжазбасында кезіккен кейбір сұлу тіркестер де бұған дейінгі жарияланған жырларда жоқ. Ал бұрынғы жарияланған нұсқаларда бар тармақтарының өзі Қазтуған мен Мұрат Мөңке жырларында ішінара ғана ұшырасады.

Келу қайнары:https://www.6alash.kz/kz/article/qaztugan-jiraudin-jaryyalanbagan-olenderinin-qoljazbasi-bar.html?fbclid=IwAR10zGMic4kFmhrVnp6VEiD03KPk-f2KPiKfoSf5tGyrUhKS0K0EVIc1sJA#gsc.tab=0

 

 

 

  Nazarbaev 2017

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ТҰҢҒЫШ ПРЕЗИДЕНТІ – ЕЛБАСЫ

ЖОЛДАУ


Tokayev 2019

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ПРЕЗИДЕНТІ

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Қазақстан халқына Жолдауы


gylymorda embl 

banner


 
Бұқар жырау атындағы 
облыстық әдебиет және өнер музейі

logo

logo

 

 

Жаңалықтар

  • Әбу Насыр әл-Фараби 1150 жыл

         Орталық ғылыми кітапхананың сирек қорында сақталған әл-Фарабидің құнды мұралары.  

    Read More
  • Абай Құнанбайұлы - 175 жыл

      Виртуалды тақырыптық көрме (ВИДЕО)  

    Read More
  • Ел тарихындағы елеулі оқиғалар

    Ел тарихындағы елеулі оқиғалар        

    Read More
  • 1
  • 2
  • 3
  • 4
  • 5
  • 6