Menu

Ы.Алтынсаринның мұраларына қатысты оншақты қолжазба және алты көне кітап бар.

«Кел, балалар оқылық!» өлеңінің толық нұсқасы 308 жолдан тұрады. Ал, қазірге дейін ең толық деп танылған нұсқаның өзі 100 жолдан аспайды.

1880-1890 жылдары Ыбырай Алтынсариның кітаптары Қазан қаласында өте көп таралыммен, жиі басылып тұрған. «Кел балалар, оқылық», «Мәктубат = مكتوبات : Қазақ тіліндегі хрестоматия», «Шәрәйт-ул-Ислам (Мұсылманшылықтың тұтқасы) = شرايط الاسلام» қатарлы кітаптардың осыдан 140 жыл бұрын бір емес, бірнеше рет қайталай басылғанын, кітап қазақ даласында қолдан-қолға көшіріліп тарап кеткенін біреу білсе біреу білмейді. Ы.Алтынсаринның өлеңдері мен Міржақып Дулатұлының өлеңдері (Тұнық бұлақ) ауысқан. Ал Ахмет Байтұрсынұлының «Қырық мысалы» Ы. Алтынсаринның өлеңдері деп, кітаптарға басылып тарап кеткені туралы естіп пе едіңіз?!

Тұңғыш педагог, ұлы ғалым қысқа ғана ғұмырында жазған кітаптары және ел арасында Ыбырай Алтынсаринның өлеңі деп таралған қолжазбалардың бірсыпырасы қорда сқтаулы. Ы.Алтынсаринның шығармалары тіпті де көп болуы мүмкін.

Осы аталған қызықты әрі маңызды мәліметтерді біз Орталық ғылыми кітапхананың Сирек кітаптар мен қолжазбалар қорында сақталған сап асылдың сынығындай жазба мұралар негізінде айтып отырмыз. Ыбырай Балғожаұлының өмірі туралы бүгінгі жұрт жүрген сан түрлі пікірлерден бөлек, ауыл қарттарының өз ауызынан жазып алған деректердің сыры қандай? Ғалымнан қалған осыншама мол мұраның ғылымда толыққанды игерілмеуі, ұрпақтар санасына мықтап орнамауына тарихи себептердің ықпалы қандай болды? Жалпы алғанда, алаштың Аймаңдай Ыбырайы тереңірек зерттелуі керек.

Орысқа болып қамқоршы,

Мұсылманның ауылынан

Қызыр, Ілияс шегінген,

Пайғамбар көшіп дүниеден.

Арыстаным кеткен соң,

Ісілам туы сөгілген.

Алладан жәрдем болмаса,

Бәнде ғарып неғылсын.

Осы күнгі ерлердің

Қол-аяғы байлаулы,

Арбадағы мәстектей

Тертенің басын кемірген.

Зорлыққа қазақ үйреніп,

Ұра берсең үшбұу күн,

Борсықтай боп семірген....

Қолжазбалардың бірінде осы өлеңді және басқа да жыр жолдарын Ыбырай Алтынсары баласының өлеңі, еш жерде жарияланбаған өлеңдері деп көрсетеді. Қазынасы мол бабалардың аманаттарын арқалаған ұрпақтар жүгінің салмағы ауыр.

                         

 

                                               

 

Қазақтың ұлы махаббат символына айналған "Еңлік-Кебек" туралы дүйім жұрт біледі. Шәкәрім Құдайбердіұлы жырлаған "Жолсыз жаза" дастаны осы қос ғашыққа ескерткіш болып қалғаны белгілі. Еңлік пен Кебектің трагедиясынан кейін, екеуінен туған сәби шырылдап Ақшоқыда қалады. Сол баланың тағдыры не болды екен деген сұраққа тарихи мұралар анық жауап береді.

Орталық ғылыми кітапхананың сирек кітаптар мен қолжазбалар қорында Ер Кебектің баласы Ермек батыр туралы тоғыз қолжазба сақталған. Бұл дегеніңіз құбылыс жағдай.

Аталған қорда Шәкәрім қажының "Еңлік-Кебек", "Қалқаман-Мамыр" дастандарына қатысты 20-дан астам қолжазба бар екенін туралы бұдан бұрын жазбамызда айтқанбыз.

https://qazdauiri.kz/archives/23722

Және теле-арнада сұхбатта баян еткенбіз.

https://youtu.be/SyyVPXf34K4

Ал Ермек батыр туралы тоғыз қолжазбаның ішінде Садық Қасимановтың "Ер Кебектің баласы – Ермек батыр" поэмасы мен Нұғыман Жиреншин қорға тапсырған, Кебектің жақын туысқаны Теңізбай молла жазыпты делінген "Бала Ермек" атты қолжазбаның шоқтығы биік деуге болады.

Бір ғана дастанның араб, латын, кирилл – үш жазумен жазылған онға жуық нұсқасы өзара зер салып салыстыруды, індете зерттеуді қажет етеді.

Көрмедім әке-шешем, түстеріңді,

Естідім арттарыңнан істеріңді.

Жолыңда екеуіңнің жаным құрбан,

Аяман жан-тәніммен күштерімді.

Арман жоқ, әке-шеше, сертке жеттің,

Баласы тегін қалмас ер Кебектің.

Егерде қыз боп тұусам өкінер ең,

Артыңа бізді тастап тұқым септің.

Жырдың Теңізбай нұсқасынан екі шумақ келтірдік. Бұл нұсқада арғын мен найман елінің біраз адамдарының есімі, жер-су атаулары кездеседі. Ермек батыр әке-шеше кегін алып мұратына жетеді. Ермекті даладан тауып алған нағашы атасы 140 жасқа келген. Батыр дұшпандарымен он күн шайқасқан. 2400 жылқыны барымталап, 84 кісіні байлап алған, т.б. әсірелеп, ұлғайтудың көне заман батырлар жырына тән үлгілері де кездеседі.

Ал жырдың төмендегі шумақпен басталатын Садық ақсақал нұсқасын Орталық ғылыми кітапханада ұзақ жыл қызмет істеген Есім Байболұлы ең кемелді нұсқа деп танып, өзі де бұл туралы мақала жазып кетіпті.

Ойласаң талай қилы заман өткен,

Не түрлі жақсы-жаман сонда кеткен.

Қымсетсе, қырылспақ, мейірім жоқ,

Нашарды құл қылыпты қолы жеткен.

Еріккен, есер өскен ақсүйектер,

Тағдырын адамзаттың ермек еткен.

Садық ақсақал нұсқасында Ермек батырдың нағашы атасы бағып алғаннан кейінгі өмірі кең көлемде суреттеліп, әке-шеше кегін алуы, кейін Айжан атты қызға Ермек ғашық болып, оны алып қашуы, алайда екеуінің жазадан құтылып, бақытты өмір сүруі баяндалады.

Мүмкін, ұлы махаббатқа ескерткіш болған "Еңлік-Кебектен" қалған асыл тұяқ Ермек батыр мен Айжаннан тараған ұрпақтар арамызда бар шығар?

Қазақтың рухани қазынасы жиналған кітапханаға ат басын жиі бұрып, ата-бабалар мұрасын оқып, рухани жақтан еңсесі биік ел болайық!

                                            

                                                      

 

 

 

 

Құрметті оқырмандар! Орталық ғылыми кітапхана қорына осы аптада келіп түскен жаңа журналдар топтамасын назарларыңызға ұсынамыз! Кітапхана рухани байлығыңды арттырып, көкірек көзіңді ашатын алтын қазына! Білімнің қайнар бұлағы, рухани құндылығымыз сақталған кітапханамызға келіп тұрыңыздар!

 

                                      

 

 

2021 жылдың қаңтар айында ғалым, абайтануды ғылыми негіздеуші, әрі алғашқы текстологы, ұстаз, ақын, жазушы, драматург, Шәкәрімтанудың негізін қалаушы - Қайым Мұхамедхановтың туғанына 105 жыл толды.

Қайым Мұхамедханов 1916 жылы 5 қаңтарда Семей қаласында дүниеге келіп, Семей педагогика институтының филология факультетін 1941 жылы бітірген. Содан кейін көп жыл әдебиет пәнінің мұғалімі, Абай мұражайының директоры қызметін атқарған. 1951 жылы «Абайдың әдебиет мектебі» тақырыбына кандидаттық диссертациясын қорғаған. Әдебиетке 1930 жылдың орта шенінде келген ол алғашқыда өлең-жырлар, драматургия жанрында бірқатар шығармалар жазды, тәржіме жасаумен де айналысқан. Әдебиет зерттеуші ғалым ретінде Абай мұрасының текстологиялық зерттеулеріне мол үлес қосты.

Қайым Мұхамедханов - КСРО Жазушылар одағының мүшесі, әдеби аудармашы, Семейде Абайдың мұражайын ұйымдастырушы, Қазақстанның Мемлекеттік сыйлығының, Жазушылар одағы сыйлығының, Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының және Халықаралық Абай академиясының (Лондон) Алтын медалінің иегері, профессор, КСРО және Қазақстан халық ағарту ісінің үздігі.

«Ғылым ордасы» РМК Орталық ғылыми кітапханасы Қайым Мұхамедхановтың жарық көрген еңбектері мен ғылыми зерттеулерінен, қайраткерлік және қаламгерлік мұрасынан, және ол туралы жазылған естеліктерден кітап көрмесін ұйымдастырды.

                 

                 

 

 

Отырушы едің ордада,

Бесті айғырдай ақырып.

Қарашының билерін,

Алдыма кел деп, шақырып.

Талма-тал түс болғанда,

Қараша қаздай қамалып,

Қарашың үйге толғанда,

Орданың іші ыссы деп,

Жапырағы жаудырап,

Көлеңкесі салбырап,

Сусылдап тұрған қайыңның

Түбіне кілем салдырып,

Ірбіті сары самармен

Ордадан қымыз алдырып,

Сылдырмақты ожаумен

Отырушы едің сапырып.

Осылар еске түскенде,

Қайғырмассыз ба аһ ұрып?!

.....

1922 жылы жазылған Қашқымбай атты жырлаушының қолжазбасынан. Бұл Арқадан Оңтүстік бағытқа ел көшіруге әзірленген Хан Кенеге Досқожа жыраудың айтқан толғауы.

Қазақта Абылайдан кейін Кенесарыдай көп жырланған тұлға жоқ. Орталық ғылыми кітапханада бір ғана Хан Кене туралы 66 қолжазба бар. Осыншама мол жазбаның 24-і Кенесары мен Наурызбай атында берілген. Хан Кене жайлы қолжазбалардың осынша көп болуы – Алты Алаш баласының айбоз ұлы Кенесарыны өте жақсы көретінін, ұлттық ұлы рухтың, ерлік пен әділдіктің, егемендік пен есе теңдіктің ту ұстаушысы ретінде бағалайтынын білдіреді.

Хан Кененеге қатысты мұралар толық игерілген жоқ. 60-тан асып жығылатын қолжазбалар арабша (төте жазу), латынша және кирилл жазуларымен естелікке алынған. Орыс тілінде жазылғандары да көбірек.

Хан Кененің соңынан ерген сенімді батырларымен бірге толарсақтан қан кеше жүріп, ұлт азаттығы, жер иелігі жолында жасаған ұлы күрестері бейнеленген бұл қолжазбалар – қазақтың қасы мен көзіндей қымбат жауһарлар деуге болады. Бұл жазбалардан сол дәуірдегі тарихи жағдайларды, жер-су атауларын, рулар мен кісі есімдерін, тарихи тұлғаларды, сондай-ақ, ататек шежірелерді де көруге, тереңдетіп зерттеуге мүмкіндік туады.

Қазақтың өткен тарихында елі мен жері үшін ғазиз жанын, қасық қанын арнаған боздақтар мен көшбасшы тұлғалар жиі зерделеніп, ұлттық мүдде мен рухани құндылықтың басында тұруы керек.

 

                          

                          

 

 

Нұрхан Бәтішқызы Ахмедова 1915 жылы Жезқазған облысы, қазіргі Ұлытау ауданындағы №2 ауылда дүниеге келген. 1927 жылы Орынбордағы өлкелік мектепте алғаш рет мектеп табалдырығын аттап, оқуын Орта Азия геологиялық барлау рабфагінде жалғастырған..

1933-1938 жылдары Москва Темір жол транспорты институтының инженер-экономикалық факультетін бітіріп, мамандығы бойынша Түрксиб басқармасында инженер-экономист болып қызмет істейді.

1939 -1948 жылдары Қазақстан ЛКСМ Орталық комитетінің секретары қызметін атқарады. Ұлы Отан соғысы жылдары республика жастары жинаған қаржыға жасатылған «Қазақстан комсомолы» танк колоннасын тапсыру үшін майданның алғы шебіне барып, тыл еңбеккерлерінің сәлемін жеткізіп қайтқан. СССР Жоғары Советі Президиумы Жарлығымен «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы ерен еңбегі үшін» медалімен, 1948 жылы «Құрмет белгісі» орденімен марапатталған. Бірнеше жыл жастар және әйелдер арасындағы жұмыстарды атқарып, кейін ғылымға ден қойып экономика тақырыбында ізденістер мен зерттеулер жасауға бет бұрған.

Н.Б.Ахмедова 1953-1955 жылдары КПСС Орталық комитеті жанындағы қоғамдық ғылымдар академиясының аспирантурасында оқып, 1955 жылы «ҚазССР-нің экономикалық дамуында социалистік өндіргіш күштерді орналастырудың мәні» деген тақырыпта кандидаттық, 1972 жылы «Қазақстан өнеркәсібін орналастыру және оны дамыту мәселелері» атты тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Жоғары оқу орындарында оқытушылық қызметтер атқарды. Комсомол, партия ұйымдарында басшылық қызметтерде болды.

1957 жылы Нұрхан Бәтішқызы Ахмедова Қазақ ССР Ғылым академиясының Орталық ғылыми кітапханасына директор болып тағайындалады. Сол уақыттан бастап Орталық ғылыми кітапхана одақ бойынша жоғары деңгейге көтеріліп, ғалымдардың білім ордасына айналды. Мәскеу, Санкт-Петербург, Қазан, Уфа, Ташкент қалаларының архивтерінде сақталған қазақ елінің асыл мұраларын жинау жұмысын білгір басшы ретінде дұрыс жолға қоя білді. Жүргізілген жұмыстардың нәтижесінде «Дала уалаятының газеті», «Түркістан уалаятының газеті», «Айқап»журналы , «Қазақстан» газеттерінде басылған материалдардың мазмұндалған библиографиялары жарық көрді. Совет Одағының одақтас республикалары және шетел кітапханаларымен тығыз байланыс орнатылып, кітап алмасу аясы кеңейді. Н.Б.Ахмедова Қазақстан Ғылым академиясы Орталық ғылыми кітапханасында 30 жылдан аса директорлық қызметте болды, кітапхана жұмысын одақ бойынша жоғары дәрежеге көтерді, көптеген шәкірт тәрбиеледі. Шебер басшының ұйымдастыруымен ғылымның салалары бойынша жүздеген библиографиялық, ғалымдардың биобиблиографиялық көрсеткіштері жарық көрді.

«Ғылым ордасы» РМК Орталық ғылыми кітапханасы Н.Б.Ахмедованың туғанына – 105 жыл толуына орай ғалымның еңбектері, өмір жолы мен қызметі туралы жазылған кітаптардан көрме ұйымдастырды.

                           

                      

 

 

Орталық ғылыми кітапхананың сирек кітаптар мен қолжазбалар қорында сақталған хакім Абай мұралары туралы жазған Сымбат Игілікқызының мақаласы "Жас Алашта".

https://zhasalash.kz/.../sirek-qordagy-abaj-muralary...

Кітапхана қорында Абай Құнанбаевқа қатысты құнды қолжазбалармен қатар, осы кезге дейін шығып келе жатқан жинақтары да сақталған. Әлемге танылған Абайды қанша ұлықтасақ та артықтық етпес. Абай – мәңгі, ұрпағымен бірге жасай бермек!

                               

 

 

 

 

Құрметті оқырмандар! Орталық ғылыми кітапхана қорына осы аптада келіп түскен жаңа журналдар топтамасымен таныс болыңыздар! Білімнің қайнар бұлағы, рухани құндылығымыз сақталған кітапханамызға жиі келіп тұрыңыздар!

                                    

                                

 

 

Құнан боз деген аты бар,

Алдынан қара кетпеген,

Артынан адам жетпеген.

Көк садақты, көк бетті,

Жараған боз келбетті,

Жалғыз оғын атқанда,

Мың кәпірді еңіретті.

.....

Енді бірін кім десең,

Сырты қызыл күймелі,

Омырауы алтын түймелі,

Тұу сыртынан қарасаң,

Дөнен бұқа шүйделі.

Қарт бурадай қабақты,

Қарт бір қазан тамақты.

... ......

Кәуірдің еті болмаса,

Өзге азықты жемеген.

Қарсы келген дұшпанды,

Қару етер демеген...

"Ноғайлының он шалы" атты қолжазбадан үзінді. Бұл атақты Шалкиіз жыраудың қалмақтың көп жылқысын айдап қашқанда, артынан қуып жеткен қалмақтарға өзінің тоғыз серігін суреттеп, төгіп айтқан жырларынан. Аңыз бойынша, осы өлеңнен кейін қуғыншылар қайтып кеткен деседі.

Қазірге дейін Шалкиіздің өлеңдері деген жырлар легіне енбеген осы секілді елдің ерлік рухын өсіретін отты жырлар қолжазба қорында көп. Бір ғана Шалкиіз шығармаларына қатысты 11 қолжазбаны Орталық ғылыми кітапхананың қолжазбалар қорынан ашып, парақтап отырмыз. Қолжазбада бұған дейін тұрақтанған көзқарастарға ұқсамайтын деректер жетерлік. Мысалы, Шалкиізжыраудың "Ор-ор қоян, ор қоян" атты жыры қолжазбада Атақты Орақ бидің сөзі ретінде келеді. Яғни бұл Орақтың Шалкиізге қайтарған жауабы. Ал бүгінгі бізге жеткен жыраулар жырының көбі тапбермеде айтқан шешендік толғаулары екеніне де қолжазбалар қызықтыра түседі. Хан мен бидің, қаракөктің алдына барғанда ағыл-тегіл жөңкіле жыр тудырып сүбелі сөз, сүйекті ой тастау – шын мәнінде алаш баласында ғана бар аса үлкен поэтикалық қуаттың белгісі. Тіптен оны шығармашылықтың шыңы деуге де болады. Ұлттық әдебиетіміздің ұлы арнасы саналатын жыраулар жыры қайта қаралуға тиісті өміршең өзекті тақырып.

Шалкиіз жырау (1465-1560) - ақын, жырау, батыр. Шалкиіз - туындылары орыс тіліне аударылған ақын-жыраулардың бірі. Оның шығармашылығын сол дәуірдегі орыс оқымыстылары мен зерттеушілері жоғары бағалаған. Темір биге айтқандары әртүрлі жинақтар мен басылымдарда бірнеше мәрте басылды. Жыраудың қазақ көне әдебиетіндегі орны ерекше. Шалкиіз жырау ғұмырының көп бөлігін Ноғай ордасының билеушісі Темір бидің қол астында өткізеді. Турашылдығымен, әділдігімен, даналығымен ел алдында беделді болады. Өмірінің соңғы жылдарын Хақназар хан тұсындағы Қазақ мемлекетінде өткізеді.

Оқырманға қызықты болсын деп, Орақ пен Шалкиздің екеуіне де ортақ "Ор-ор қоянды" келтірдік. Мазмұнына қарағанда бұл Шалкиздің емес, Шалкизге қарата айтылған шешендік жыр деуге негіз бар.

Ор, ор қоян, ор қоян,

Ор қоян атлы бір қоян,

Он екі көжек атасы -

Қаудырқұлақ шал қоян

Жүйрікпін деп мақтанбас.

Жүйрікпін деп мақтанса,

Ұзын жолдың үстінде

Оралып ойнап тұрған

О дағы бір құба арланға жолығар!

Алма мойын сам үйрек

Ана Еділден көксіген,

Көлді тастап қырға ұшса,

О дағы бір тарланға жолығар!

Далада құлан, домбай шұбырса,

О дағы бір егеулі оққа жолығар!

Тағыдай түн түре қараған,

Таң берісіп жусаған,

Тарпаңдай тізесін бүгіп су ішкен

Арқада мезгілсіз жылқы жусаса,

О дағы бір аш қасқырға жолығар!

Сөйлегенде сөзі аузына сыймаған,

Еріккенде қызыл тілін тыймаған

Ғақбытлы сол жаман

О дағы бір пәлеге жолығар!

Атадан алтау тудым деп,

Салмақтама неменді.

Салмақтасаң немеңді,

Тәңірі тесер төбеңді:

Бір жеке туғанға жолығып,

Өкпесі сонда торығар.

Ал, мына жыр дуалы аузы жыраудың өзіне үйлесіп тұр:

Балпаң, балпаң басқан күн,

Бай ұлынан асқан күн,

Орманбет би өлген күн,

Он сан ноғай бүлген күн.

Жез қарғылы құба арлан

Жетіп түлкі шала алмай,

Жалған аңын ала алмай,

Қорашыл төбет болған күн.

Оң қанатын теріс соғып,

Лашын құс қу ала алмай қалған күн.

Ораздының он ұлы

Ойын салып жүргенде,

Жиырлының жалғызы

Атқан оғын таба алмай,

Жер сабалап қалған күн!

                     

                   

 

 

  Nazarbaev 2017

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ТҰҢҒЫШ ПРЕЗИДЕНТІ – ЕЛБАСЫ

ЖОЛДАУ


Tokayev 2019

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ПРЕЗИДЕНТІ

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Қазақстан халқына Жолдауы


gylymorda embl 

banner


 
Бұқар жырау атындағы 
облыстық әдебиет және өнер музейі

logo

logo

 

 

Жаңалықтар

  • Әбу Насыр әл-Фараби 1150 жыл

         Орталық ғылыми кітапхананың сирек қорында сақталған әл-Фарабидің құнды мұралары.  

    Read More
  • Абай Құнанбайұлы - 175 жыл

      Виртуалды тақырыптық көрме (ВИДЕО)  

    Read More
  • Ел тарихындағы елеулі оқиғалар

    Ел тарихындағы елеулі оқиғалар        

    Read More
  • 1
  • 2
  • 3
  • 4
  • 5
  • 6
  • 7
  • 8
  • 9
  • 10
  • 11
  • 12
  • 13
  • 14
  • 15
  • 16
  • 17
  • 18
  • 19